up

Jajko w diecie psa – fakty i mity

 

Spis treści artykułu. Kliknij, by przejść do odpowiedniej sekcji:
1. Co tak naprawdę siedzi w jaju?
2. Białko jaja w diecie psa
3. Żółtko jaja dla psa
4. Witaminy
5. Składniki mineralne
6. Kiedy można podawać psu jajka?
7. Czy zatem jajko jest dla psa?
8. Bibliografia

Ptasie jaja zawsze były ważnym składnikiem diety psa. Uważane są za doskonałe pożywienie oferowane przez naturę. Niestety istnieje wiele błędnych przekonań na temat jaj w diecie psów. Dlatego też jednym z najczęściej zadawanych pytań jest: „Czy pies może jeść jajka?”

Tak. A do tego można je podawać na różne sposoby – gotowane na twardo, na miękko lub surowe – niektóre psy bardzo je lubią.

Przeciwnicy jaj twierdzą, że są one źródłem cholesterolu i powodują awitaminozę. Zwolennicy uważają, że jaja to bomba witaminowa i odżywcza – są jednym z najbardziej kompletnych i pożywnych posiłków, jakie możesz podać swojemu pupilowi.

Podanie średniej wielkości psu kilku jajek tygodniowo nie spowoduje u niego żadnego uszczerbku na zdrowiu – a wręcz przeciwnie. Jeśli nie zauważamy objawów niestrawności u pupila, to bez obawy możemy włączyć jajka do jego diety.

Co tak naprawdę siedzi w jaju?

Jajo jest symbolem życia – nie tylko dlatego, że wykluwa się z niego nowe życie, ale przede wszystkim dzięki swoim dzięki swoim wszechstronnym właściwościom. Za sprawą znacznej zawartości składników odżywczych jaja należą do najwartościowszych produktów żywnościowych. Są doskonałym źródłem białka o bardzo wysokim stopniu strawności. Zawierają wszystkie niezbędne aminokwasy i składniki odżywcze – witaminy A, B, D3 i E oraz niacynę, biotynę, miedź, żelazo, siarkę, fosfor i nienasycone kwasy tłuszczowe. Żółtko natomiast jest najbogatszym źródłem choliny, niezbędnej do emulgowania i rozpraszania cholesterolu w organizmie.

W jaju wyróżniamy trzy, całkowicie odmienne pod względem budowy i składu chemicznego, źródła substancji bioaktywnych. Zbudowane jest ono w 58% z białka, w 30% z żółtka, w 11% ze skorupy i w 1% z błon podskorupowych. Białko jest przede wszystkim źródłem aminokwasów, lizozymu i cystatyny. Żółtko zawiera między innymi fosfolipidy, immunoglobuliny i foswitynę, natomiast skorupa dostarcza głównie substancji mineralnych. Standardowo jajo kurze klasy wagowej L ma średni ciężar 56 g i zawiera ok. 78 kcal, z czego 62% pochodzi z tłuszczów, 36% z białek i 2% z węglowodanów.

Białko jaja w diecie psa

Średnie jajko (56 g) zawiera 7 g białka, z czego większość jest zawarta w białku, mniej w żółtku. Jednak, ze względu na dwukrotnie większą masę frakcji białkowej w porównaniu z frakcją żółtka, głównym źródłem białka jaja jest frakcja białkowa.

Na białko jaja kurzego składa się woda (ok. 88%), białko (ok. 11%) oraz małe ilości węglowodanów i składników mineralnych (po ok. 1%). W przypadku psów i innych zwierząt właśnie białko jaja kurzego ma najwyższą wartość biologiczną. Białko jaja jest łatwe do strawienia zarówno dla ludzi, jak i dla starszych psów, które dotyka często bolesny zanik mięśni (sarcopenia).

Jajka są też jednym z najbardziej kompletnych źródeł aminokwasów, stanowiących budulec białek. Białko jaja zostało uznane za międzynarodowy wzorzec wartości odżywczej pod względem składu i proporcji zawartych w nim aminokwasów egzogennych (więcej informacji w poniższej tabeli).

JAJKO W DIECIE PSA – FAKTY I MITY

Białko jaja w diecie psa wykazuje też działanie antybakteryjne. Szczególne znaczenie dla tej jego funkcji ma obecność lizozymu i awidyny oraz inhibitorów różnych enzymów.

Awidyna, jako główna glikoproteina występująca w części białkowej, wchodzi w skład tzw. naturalnej bariery ochronnej treści jaja. Stanowi jedynie 0,05% zawartości białka jaja. Zwróciła na siebie uwagę dietetyków przede wszystkim jako związek wiążący biotynę, niezbędną do wzrostu wielu drobnoustrojów. Stąd też traktuje się ją jako naturalny czynnik przeciwbakteryjny. Awidyna jest zbudowana z czterech podjednostek, z których każda ma pojedyncze miejsce wiążące biotynę. Jest to jeden z powodów, dla których ostrzega się opiekunów przed podawaniem psu surowych jaj (o czym szerzej w dalszej części artykułu).

W białku jaja znajduje się także odkryty przez Alexandra Fleminga w 1922 r. lizozym, który ma silne właściwości antybakteryjne, chroniące jajo przed inwazją mikroorganizmów. Białko jaja stanowi bogate i łatwo dostępne jego źródło. W białku jaja kurzego lizozym stanowi 3,5% jego białek. Po wyizolowaniu z jaja zachowuje te cenne właściwości, stąd jego duże znaczenie praktyczne, zwłaszcza w utrwalaniu żywności, ale także w medycynie i weterynarii, w terapii wielu chorób pochodzenia bakteryjnego i wirusowego. Lizozym jest stosowany w medycynie jako substancja pomocnicza w terapii antybiotykowej oraz przeciwbólowej w przebiegu infekcji bakteryjnych, a także w prewencji białaczek i innych rozrostów nowotworowych.

Żółtko jaja dla psa

Pod względem biologicznym żółtko stanowi źródło substancji odżywczych dla rozwijającego się zarodka. Natomiast jeśli chodzi o wykorzystanie jaj w żywieniu psów, dostarcza ono jednych z najłatwiej przyswajalnych bioskładników w przyrodzie. Do szczególnie wartościowych składników żółtka jaja zalicza się: nienasycone kwasy tłuszczowe, lecytynę i cholinę, ksantofile, witaminy, foswitynę oraz immunoglobuliny. Żółtko w 50% swej masy składa się z wody i z 50% z suchej substancji. Znajdujące się w żółtku w znacznych ilościach fosfolipidy wykazują prozdrowotny wpływ na wątrobę i trzustkę. Barwniki żółtka chronią oczy przez promieniowaniem UVA oraz degeneracją plamki żółtej i siatkówki. Żółtko jaja kurzego jest smacznym uzupełnieniem codziennej diety psów i kotów, korzystnie wpływa na kondycję skóry i sierści oraz ogólny stan organizmu zwierzęcia.

Lipidy stanowią ok. 60% suchej masy żółtka i składają się w 62% z triacylogliceroli, w 33% z fosfolipidów, a cholesterolu jest wśród nich mniej niż 5%. Jaja są bogate w kwasy tłuszczowe, zwłaszcza z grupy n‑3, o dużym znaczeniu dla rozwoju i utrzymania dobrej kondycji całego organizmu. Lipidy zawarte w jajach charakteryzują się stosunkowo małą zawartością nasyconych (SFA) i dużą zawartością jednonienasyconych (MUFA) i wielonienasyconych (PUFA) kwasów tłuszczowych (więcej informacji w tabeli poniżej).

JAJKO W DIECIE PSA – FAKTY I MITY

Zawartość i proporcje tych kwasów mają duże znaczenie dla prawidłowego wzrostu szczeniąt i budowy ich centralnego układu nerwowego. Są także ważne w diecie psów starszych i rekonwalescentów. Kwasy te odgrywają istotną rolę w utrzymaniu prawidłowych funkcji mózgu u starzejących się zwierząt oraz wpływają na prawidłowe widzenie. Warto też pamiętać, że kwasy z grupy n‑6 warunkują prawidłowe działanie błon komórkowych, a ich niedobór objawia się zaburzeniami dermatologicznymi. Do podstawowych nasyconych kwasów tłuszczowych obecnych w jajach należą kwas palmitynowy i stearynowy. Kwas palmitynowy wykazuje działania hipercholesterolemiczne, drugi zaś jest uważany za biologicznie obojętny. Dominujący udział kwasów nienasyconych wynika z obecności kwasu oleinowego (18:1, n‑9) oraz stosunkowo dużej zawartości kwasu linolowego (18:2, n‑6). Należy podkreślić, że jaja są szczególnie bogatym źródłem wielonienasyconego kwasu α‑linolenowego (18:3, n‑3) i jego pochodnej – kwasu dokozaheksaenowego (22:6, n‑3), występujących w znacznie mniejszej ilości w innych produktach żywnościowych. Kwasy te są istotne w diecie psów zaprzęgowych, jak i pozostałych grup psów sportowych.

Głównym fosfolipidem w tłuszczu żółtka jest lecytyna. Jest niezbędna do sprawnego funkcjonowania mózgu i układu nerwowego. Częścią lecytyny w jaju jest cholina. Ze względu na istotne znaczenie biologiczne uważana jest ona za substancję witaminopodobną. Cholina jest niezbędna do regeneracji wątroby. Ponadto bierze udział w opóźnianiu procesów starzenia, wspomaga wykorzystanie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach oraz usprawnia krążenie krwi. Potwierdzono pozytywny wpływ fosfolipidów, w tym lecytyny, w przypadku chorób zwyrodnieniowych wątroby, serca i naczyń krwionośnych u psów. Jednym z najistotniejszych zagadnień jest udział lecytyny w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego. Będąc źródłem choliny, wchodzącej w skład osłonek mielinowych włókien nerwowych, lecytyna pobudza układ nerwowy, wzmacniając zdolność koncentracji i zapamiętywania. Żółtko jest bogatym źródłem choliny – jedno jajo zawiera jej aż 280 mg, głównie w postaci fosfatydylocholiny. Ilość choliny potrzebnej do sprawnego funkcjonowania organizmu psa to 50 mg na kilogram masy ciała szczeniąt i 25 mg/kg m.c. dorosłych psów. Wykazano, że dostarczanie choliny ma też wpływ na poprawę pamięci długotrwałej oraz na funkcje uczenia się u psów. W badaniach na zwierzętach wykazano, że osłabienie pamięci związane ze starzeniem się organizmu może być opóźnione, gdy dieta matki będzie suplementowana choliną w czasie ciąży.

Cholesterol jest składnikiem jaja kurzego, który budzi największe kontrowersje. Jedno przeciętne żółtko zawiera około 210 mg cholesterolu (12 mg/g żółtka). Zastosowanie metod hodowlanych i biologicznych lub zmiana żywienia kur pozwala zmniejszyć jego zawartość w jajach o ok. 25%. Do ras kur znoszących jaja o mniejszej zawartości cholesterolu, rzędu 150 mg, należy krajowa zielononóżka kuropatwiana. Jak już wspomnieliśmy wyżej, jajo kurze oprócz cholesterolu zawiera też dużo choliny i lecytyny, które niwelują jego szkodliwe działanie. Udowodniono, że fosfatydylocholina zmniejsza wchłanianie cholesterolu w jelicie, a ta wchłonięta część cholesterolu jest niegroźna dla ścian naczyń krwionośnych, ponieważ lecytyna działa jak emulgator. Łączy się z cząsteczkami cholesterolu, nie pozwalając im przyczepić się do ścian naczynia, a nawet usuwa część tych, które przykleiły się tam wcześniej.

Ksantofile. Ważnym wyróżnikiem jakości handlowej jaj jest barwa żółtka. Odpowiadają za nią ksantofile, a dokładnie luteina i zeaksantyna należące do karotenoidów, w które żółtko jaja jest niezwykle zasobne. Jako pomocnicze barwniki fotosyntezy pełnią funkcję przeciwutleniaczy, przez co chronią komórkę, a zwłaszcza chloroplasty, przed szkodliwym działaniem reaktywnych form tlenu. W procesach odpowiedzialnych za starzenie się udział mają wolne rodniki, a skutkiem ich działania jest m.in. zmniejszenie się liczby komórek w organizmie. Dlatego wskazany jest dodatek przeciwutleniaczy, takich jak karotenoidy, w diecie starych psów. Luteina charakteryzuje się większą polarnością niż pozostałe karotenoidy, co zawdzięcza obecności grup hydroksylowych w pierścieniu węglowym. Nie ulega przekształceniu do witaminy A, jednak ostatnie badania dowodzą, że jest to związek cechujący się równie silnymi właściwościami przeciwutleniającymi. Wolne rodniki poprzez inicjowanie kaskadowych reakcji mogą atakować i uszkadzać struktury DNA, białek oraz związków lipidowych wchodzących w skład błon komórkowych. Rola luteiny, jako związku rozpuszczalnego w tłuszczach, polega na ochronie tych błon oraz lipoproteinowych komponentów przed reakcjami utlenienia. Ksantofile jaja, takie jak luteina i zeaksantyna, odgrywają istotną rolę w budowie struktur oka oraz w sprawnym funkcjonowaniu aparatu widzenia. Mają istotne znaczenie w profilaktyce zdrowotnej oczu, zwłaszcza podczas postępującego z wiekiem pogorszenia widzenia u psów. Zeaksantyna jest dominującym składnikiem części centralnej plamki żółtej, natomiast w obwodowych jej partiach dominuje luteina. Związki te gromadzą się w warstwie włókien nerwowych siatkówki oka. Dowiedziono, że psy mogą wchłaniać luteinę z diety i cyrkulująca luteina jest następnie pobierana przez limfocyty krwi. Badania wykazały, że suplementacja diety luteiną i zeaksantyną powoduje poprawę funkcji wzroku oraz wzmacnia gęstość plamki żółtej, jednocześnie zmniejszając prawdopodobieństwo wystąpienia zwyrodnienia plamki żółtej (age-related macular degeneration; AMD) u psów. Średnia zawartość luteiny w jajach wynosi 1,58 mg/100 g żółtka. Wykazano, że zawartość luteiny oraz zeaksantyny jest odpowiednio o 77 i 61% większa w jajach kur z chowu ekologicznego w porównaniu z klatkowym.

JAJKO W DIECIE PSA – FAKTY I MITY

Witaminy

Jajo stanowi źródło wielu cennych witamin, za wyjątkiem witaminy C. Wyjątkowo bogate jest w witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, takie jak: A, D i E, a także witaminy z grupy B. Szczególne znaczenie ma tutaj obecność witaminy A, która bierze udział w procesach widzenia. Jest niezbędna do prawidłowego rozwoju organizmu. Uczestniczy także w procesach rozrodczych. Ma ważne znaczenie dla funkcjonowania układu immunologicznego, skóry i błon śluzowych. Wpływa na metabolizm tkanki kostnej. Niedobór witaminy A jest związany głównie z zaburzeniami wzroku u psów. Może także dochodzić do utraty masy ciała, zaburzeń rozrodu i pogorszenia się stanu skóry i okrywy włosowej. Opisano też zmiany w układzie kostnym u młodych psów żywionych karmą zbyt ubogą w tę witaminę. Witamina A w jaju występuje głównie w postaci retinolu, a w mniejszej ilości – estrów retinylu. W 100 g żółtka znajdziemy 600 µg witaminy A.

Innym ważnym składnikiem jaja jest witamina E, która należy do najbardziej skutecznych naturalnych przeciwutleniaczy, a jej zawartość w żółtku jest znacząca (3,5 mg/100 g). Jajo jest też dobrym źródłem witamin z grupy B w tym: witaminy B1, B2, niacyny, kwasu pantotenowego, witaminy B6, kwasu foliowego, witaminy B12 i biotyny.

Biotyna, czyli witamina B7, jest rozpuszczalna w wodzie i zaliczana do grupy witamin B. Została ona wyizolowana w 1936 roku z żółtka jaja kurzego, w kolejnych latach z wątroby bydlęcej, mleka i drożdży. Biotyna jest witaminą syntetyzowaną przez florę bakteryjną jelit, dlatego rzadko obserwuje się jej niedobór. Widoczne objawy niedoboru biotyny u psów to wypadanie włosów, matowa i łamliwa sierść, tłusta w dotyku oraz nieprzyjemnie pachnąca. Za przyczynę powstania niedoboru biotyny w organizmie uważa się awidynę, która tworzy z biotyną trwały kompleks uniemożliwiający jej wchłanianie. Awidyna jest więc inhibitorem dla biotyny. Powstający kompleks jest bardzo trwały w szerokim zakresie pH (2‑10,5), natomiast w bardzo kwaśnym i w silnie alkalicznym środowisku następuje denaturacja awidyny, prowadząca do jej dysocjacji na podjednostki. Awidyna aktywnie wiąże biotynę tylko wtedy, gdy występuje w surowym jaju, natomiast jej zdolność do wiązania biotyny zanika po ugotowaniu jaja, a nawet już w 85°C. Wiązanie biotyny przez awidynę powoduje całkowite zahamowanie wchłaniania tej witaminy przez organizm. Prowadzono doświadczenia mające na celu sprawdzenie wpływu zawartości biotyny w diecie na stan zdrowia zarówno ludzi, jak i zwierząt laboratoryjnych (badania na szczurach). Nie prowadzono tego typu badań dotyczących psowatych. Zwierzęta laboratoryjne hodowane na diecie ubogiej w biotynę i z dodatkiem surowego białka jaja kurzego wykazywały cechy charakterystyczne dla niedoboru biotyny: zahamowanie wzrostu, zapalenie skóry i utratę sierści. Objawy te jednak ustąpiły po trzech miesiącach podawania pokarmu bogatego w biotynę – można było zaobserwować normalny wzrost i wyleczenie zapalenia skóry. Zwolennicy podawania surowego białka jaj uważają, że zdrowe psy mają pH żołądka w zakresie 1‑2, przy czym bliżej 1. Dlatego awidyna zostaje unieszkodliwiona w stopniu wystarczającym w momencie dotarcia do żołądka. Poza tym czy obserwowaliście, jak jajko jest spożywane przez nasze czworonogi? Najpierw zlizywane jest białko, a potem, na końcu żółtko. Tak więc najpierw do żołądka trafia białko z awidyną. Opóźnienie w dotarciu tam biotyny nie jest duże, ale być może to wystarcza do inaktywacji awidyny. Może właśnie to sprawia, że surowe jajko jednak w większości przypadków psu nie szkodzi i pomaga w przywróceniu błysku matowej sierści. Jeżeli to Was jednak nie przekonuje, to podajcie psu jajko ze ściętym białkiem. Zaleca się też zanurzyć jajko przed podaniem psu we wrzątku na minutę. Pamiętajmy też, że aby doszło do niedoboru biotyny w organizmie psa, musiałby on zjadać bardzo dużo jajek dziennie. Ponadto żółtka są bogatym źródłem biotyny, więc jeśli pies dostaje całe jajko, to nie powinniśmy martwić się jej brakiem. Poza tym biotyna nie występuje tylko w jajkach. Jej dobrym źródłem jest również wątroba wołowa, sardynki czy drożdże.

Składniki mineralne

Jakie składniki mineralne znajdują się w jajach? Praktycznie wszystkie! Od makroelementów, takich jak wapń, magnez, fosfor i potas, po pierwiastki śladowe, jak żelazo, cynk, miedź i mangan. Jako jeden z nielicznych produktów spożywczych jajo zawiera naturalny jod i selen. Całe jaja zawierają więcej wapnia niż mięso i taką samą ilość fosforu. Poddane obróbce termicznej i zmielone skorupki jaj są doskonałym naturalnym źródłem przyswajalnego wapnia. Skorupki jaja kurzego zawierają także fosfor, miedź, fluor, żelazo, mangan, molibden, siarkę, krzem, selen, cynk i stront. Stront ma podwójne działanie: hamujące w stosunku do osteoklastów (komórek kościogubnych) i pobudzające czynności osteoblastów (komórek kościotwórczych). Mączka ze skorupek jaj zawiera średnio 38,6% wapnia i 0,96% fosforu. Jest ważnym elementem jadłospisu, bilansującym poziom wapnia i fosforu w diecie psa opartej na mięsie.

Kiedy można podawać psu jajka?

  • Żółtko jaja może się znaleźć w składzie pierwszego pokarmu półpłynnego podczas dokarmiania szczeniąt przy matce do okresu odsadzenia.
  • U psów rosnących, w okresie zwiększonego zapotrzebowania na białko wysokiej jakości i strawności powinno się uwzględnić w diecie jajo kurze przynajmniej raz w tygodniu.
  • Psom dorosłym jaja – zwłaszcza żółtka – warto podawać kilka razy w tygodniu (np. co drugi dzień).

Czy zatem jajko jest dla psa?

Podsumowując, psy mogą jeść jajka w każdej postaci. Jaja kurze należą do najwartościowszych produktów żywnościowych i ze względu na swoje multifunkcjonalne właściwości powinny być powszechne w diecie psów. Są nieocenionym źródłem składników prozdrowotnych. Dzięki temu jaja mogą być stosowane w zapobieganiu oraz wspomaganiu leczenia takich chorób, jak niektóre nowotwory, choroby tkanki łącznej, schorzenia neurodegeneracyjne, choroby układu sercowo- naczyniowego, infekcje oraz zaburzenia funkcjonowania narządu wzroku. Wskazane jest karmienie psa kilkoma jajkami w tygodniu, aby zapewnić mu piękny wygląd i zdrowie. Jajko kurze to naturalna multiwitamina dla naszego czworonoga, która zawiera przy tym wszystkie niezbędne aminokwasy.

BIBLIOGRAFIA

Baugh i wsp. 1968. Human biotin deficiency: a case history of biotin deficiency induced by raw egg consumption in a cirrhotic patient. The American Journal of Clinical Nutrition. 21(2), 173-182.

Billman i wsp. 1997. Prevention of ischemia‐induced cardiac Sudden death by n−3 polyunsaturated fatty acids in dogs. Lipids. 32(11), 1161-1168.

Billman i wsp. 1999. Prevention of sudden cardiac death by dietary pure n-3 polyunsaturated fatty acids in dogs. Circulation. 99, 2452-2457.

Cerveni iwsp. 1998. Lutein uptake by blood and leukocytes in the dog. The FASEB Journal. 12, 857.

Chojnacka i wsp. 2009. Enzymatic enrichment of egg-yolk phosphatidylcholine with α-linoleic acid. Biotechnology Letters. 31, 705-709.

Freeman L. M. 2012. Cachexia and sarcopenia: emerging syndromes of importance in dogs and cats. The Journal of Veterinary Internal Medicine. 26, 3-17.

Jadavji i wsp. 2015. MTHFR deficiency or reduced intake of folate or choline in pregnant mice results in impaired short-term memory and increased apoptosis in the hippocampus of wild-type offspring. Neuroscience. 6, 1-9.

Jank M. 2015. Sarkopenia i wyniszczenie u psów i kotów. Magazyn Weterynaryjny. 6, 425-430.

Kiczka W. 1994. Od monomeru do dimeru lizozymu. Życie Weterynaryjne. 4A, 131-136.

Kim i wsp. 2000. Dietary lutein stimulates immune response in the canine. Veterinary Immunology and Immunopathology. 74, 315-327.

Leśnierowski G., Kijowski J. 2007. Lysozyme. In: Bioactive egg compounds. Eds.: R. Huopalahti, R. Lopez-Fandino, M. Anton, R. Schade. Springer-Verlag, Berlin 2007, pp. 33-42.

Marsh i wsp. 2000. Effects of zinc and linoleic acid supplementation on the skin and coat quality of dogs receiving a complete and balanced diet. Veterinary Dermatology. 11, 277-284.

Mirowski A. 2014.Witamina A w żywieniu psów i kotów. Życie Weterynaryjne. 89(6).

Pagano i in. 2015. Age related skeletal muscle atrophy and upregulation of autophagy in dogs. The Veterinary Journal. 206, 54-60.

Ribaya-Mercado J.D., Blumberg J. B. 2013. Lutein and zeaxanthin and their potential roles in disease prevention. Journal of the American College of Nutrition. 23, 567-587.

Ribeiro Jorge i wsp. 1996. Effects of vitamin E on endothelium-dependent coronary flow in hypercholesterolemic dogs. Atherosclerosis. 126(1), 43-51.

Samman i wsp. 2009. Fatty acid composition of certified organic, conventional and omega-3 eggs. Food Chemistry. 116, 911-914.

Sikorski Z. E. 1996. Charakterystyka białek – głównych surowców żywnościowych. W: Chemiczne i funkcjonalne właściwości składników żywności. Red. Z. E. Sikorski. Wyd. 2. Warszawa, WNT.

Wójcik M., Bobowiec R. 2012. Wątrobowe komórki owalne w procesach regeneracji wątroby i hepatokarcynogenezie. Życie Weterynaryjne. 87(3), 216-220.

Zeisel S.H. 2013. Choline: needed for normal development of memory. Journal of the American College of Nutrition. 19, 528-531.